Bà Phạm Chi Lan: Rõ trách nhiệm, loại bệnh… đúng quy trình?

Cần quy định rõ trách nhiệm giải trình của từng khâu, từng giai đoạn tránh tình trạng đổ lỗi cho quy trình, cuối cùng không xử lý được ai

Uỷ ban Kinh tế của Quốc hội vừa tổ chức hội thảo lấy ý kiến góp ý cho Luật Đầu tư theo hình thức đối tác công tư (PPP). Tham gia góp ý, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan đánh giá cao sự ra đời cũng như vai trò của Luật PPP, nhất là trong bối cảnh hội nhập, phát triển mạnh mẽ như hiện nay.

Ba Pham Chi Lan: Ro trach nhiem, loai benh... dung quy trinh?
Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan . Ảnh: Soha

Những điểm tích cực

Theo bà Lan, về bản chất, các dự án công sẽ phải do Nhà nước bỏ tiền ngân sách để thực hiện, tuy nhiên, để huy động hiệu quả nguồn vốn nhàn rỗi trong dân, doanh nghiệp, giảm gánh nặng vốn đầu tư từ ngân sách, thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội hầu hết các nước trên thế giới đều áp dụng hình thức đầu tư công – tư hợp tác. Việt Nam cũng đang theo xu hướng chung này.

Thực tế đã cho thấy, Việt Nam cũng có rất nhiều những dự án thương mại, những dự án công cộng được thực hiện bằng nguồn vốn tư nhân đều mang lại hiệu quả cao hơn nhiều so với những dự án được đầu tư bằng 100% từ nguồn vốn công.

Bà Lan cho rằng, có được hiệu quả trên là do khu vực tư nhân khi triển khai dự án ít phải chịu áp lực bởi các rào cản về thủ tục hành chính quá nhiều nang lớp, phức tạp, rườm rà, do bộ máy nhân sự cồng kềnh của cơ quan quản lý Nhà nước đã làm dự án bị kéo dài thời gian, giảm hiệu quả.

Đó là chưa nói tới khu vực công còn có những nhân tố quan liêu, thậm chí sử dụng quyền lực từ vị trí quản lý trong bộ máy hành chính Nhà nước để tạo ra các kênh cho tham nhũng, tiêu cực để làm khó doanh nghiệp rồi từ đó làm lợi cho mình. Vì thế, PPP (hay là BT, BOT…) là hình thức đầu tư hiệu quả và rất cần thiết.

Vẫn theo bà Lan, những năm qua Việt Nam đã triển khai rất nhiều dự án theo hình thức BT, BOT, kể cả ở các lĩnh vực y tế, giáo dục, văn hóa xã hội cũng được mở ra nhằm kêu gọi đầu tư từ nguồn xã hội hóa. Trong xu hướng đó, Luật đầu tư PPP đã thể hiện tốt mục tiêu cũng như tạo những điểm nhấn quan trọng.

Một trong những điểm tích cực thể hiện trong luật được bà Lan nhắc tới là quy định mở của PPP về giới hạn các lĩnh vực xã hội hóa.

Bà Lan đánh giá, với quy định này sẽ không chỉ có những lĩnh vực truyền thống như hạ tầng, đặc biệt là hạ tầng giao thông mới thực hiện dự án theo hình thức BT, BOT mà có thể mở ra với cả các lĩnh vực khác mới hơn.

Điểm tích cực nữa được bà nhắc tới là luật đã làm rõ hơn về phạm vi những dự án có thể thực hiện theo hình thức theo PPP. Tuy nhiên, bà Lan cho rằng không nên quy định cứng là 12 lĩnh vực được thực hiện đầu tư theo hình thức PPP mà có thể quy định mở để có thể áp dụng cho những lĩnh vực mới hoặc những lĩnh vực mà hiện tại  tư nhân chưa có khả năng tham gia. Chính phủ và Quốc hội chính là những cơ quan có thẩm quyền quyết định đối với những dự án như vậy.

Làm sai, trách nhiệm của ai?

Tiếp tục góp ý, bà Lan cho biết luật cũng đã phân chia rõ hơn các loại hình PPP cũng như phân cấp, phân quyền, thẩm quyền quyết định đối với từng loại hình, từng lĩnh vực đầu tư.

Nhưng khi nhìn vào sẽ thấy thẩm quyền quyết định chủ trương đầu tư các dự án PPP chủ yếu là ở các bộ và chính quyền địa phương, dự án cần Quốc hội hay Thủ tướng quyết định thì rất ít. Điều này khiến bà Lan băn khoăn.

Bà Lan nói thêm, về thẩm quyền Luật đã phân chia rất rõ đối với các cơ quan thuộc trung ương và Quốc hội và các cơ quan cấp thấp hơn nhưng lại chưa làm rõ được trách nhiệm giải trình của các cơ quan này. Cụ thể, với các cơ quan ra quyết định hoặc những cơ quan được giao làm chủ đầu tư tại các dự án đó, nếu làm sai sẽ phải chịu trách nhiệm tới đâu, có chế tài xử lý nào không? Điều này lại chưa được làm rõ.

Bà Lan nêu ví dụ với Hội đồng thẩm định dự án. Nếu thẩm định dự án sai, để những nhà đầu tư yếu kém thực hiện dự án gây hậu quả nghiêm trọng, gây ảnh hưởng tới chất lượng dự án, gây tổn thất cho nền kinh tế thì rõ ràng không chỉ có nhà đầu tư phải chịu trách nhiệm mà ngay cả cơ quan thẩm định cũng phải chịu trách nhiệm.

Hay về phía chủ đầu tư là các cơ quan quản lý nhà nước, các bộ ngành từ trung ương tới địa phương trong suốt quá trình thực hiện dự án từ cấp phép cho tới theo dõi, giám sát, nghiệm thu nếu sai ở đâu cũng phải chịu trách nhiệm ở đó.

Một vấn đề khác, thời gian thẩm định dự án, thời gian chờ đợi dự án được phê duyệt quá dài, trong quá trình thực hiện dự án thì thủ tục rườm rà, phức tạp, nhiều khâu đoạn, phải xin ý kiến nhiều cơ quan khiến dự án bị chậm trễ, kéo dài thời gian, gây thiệt hại rất lớn. Như vậy, việc bị chậm tiến độ, ngoài lỗi của nhà đầu tư cũng có lỗi từ phía các cơ quan quản lý nhà nước.

Bà Lan chia sẻ câu chuyện của một cán bộ cấp cao làm việc nhiều năm trong Bộ KHĐT cũng phải thừa nhận rất nhiều dự án bị kéo dài thời gian là do Hội đồng thẩm định.

“Ở đây, tôi muốn nói, nếu đã có quy định về quy trình, thẩm quyền của các khâu thì cũng cần phải quy định rất rạch ròi về trách nhiệm của từng khâu, từng bộ phận cụ thể.

Đây là vấn đề rất quan trọng vì nếu không rõ trách nhiệm giải trình thì cuối cùng luật ra nhưng vẫn không thể truy được trách nhiệm được ai, không truy được trách nhiệm của cơ quan hay tổ chức Nhà nước nào.

Như vậy, cũng không có ai phải chịu trách nhiệm với những thất thoát, những tổn thất mà nền kinh tế, xã hội và người dân có thể phải gánh chịu.  Việc này trong quá khứ và ngay cả hiện tại cũng đang diễn ra rất nhiều tại các dự án BOT, BT.

Nên nhớ, nhà đầu tư chỉ là người bỏ tiền ra làm dự án đầu tiên sau đó họ sẽ thu lại từ người dân, từ xã hội, từ người tiêu dùng. Tuy nhiên, nếu họ làm thất thoát, đội vốn quá nhiều thì chính người dân, người tiêu dùng thay vì phải nộp thuế họ sẽ phải trả tiền cho nhà đầu tư thông qua việc trả phí trong quá trình sử dụng dịch vụ mà dự án đó cung cấp”, vị chuyên gia nhấn mạnh.

Theo bà Lan, nếu làm được như vậy sẽ làm tăng trách nhiệm của các cơ quan thẩm định, giảm được thời gian, tiết kiệm chi phí cho nhà đầu tư. Bảo vệ quyền lợi chính đáng cho nhà đầu tư cũng là bảo vệ quyền lợi cho người tiêu dùng.

Đề cập tiếp tới vấn đề thưởng – phạt, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan kiến nghị phải được thể hiện rất rõ trong hợp đồng ký kết giữa các bên bởi lâu nay chúng ta thưởng rất nhiều nhưng không phạt được ai.

Điển hình như tại dự án Cát Linh – Hà Đông, sai phạm chồng chất, đội vốn, kéo dài thời gian, gây tai nạn… vẫn không phạt được nhà thầu thi công, thậm chí không thay được nhà thầu thi công. Trái lại, dự án mỗi ngày đội vốn càng nhiều, Chính phủ hàng năm vẫn đi trả nợ vay và nợ lãi. Những lỗi này phải được khắc phục ngay từ khâu ký kết hợp đồng.

Nút thắt ở đây là việc soạn thảo, ký kết hợp đồng còn lỏng lẻo, có vấn đề. Vì thế, bà Lan yêu cầu trong việc soạn thảo, ký kết hợp đồng giữa các bộ, ngành từ trung ương đến địa phương, những đơn vị làm chủ dự án cũng rất cần phải mời các chuyên gia pháp luật, các chuyên gia kỹ thuật ngoài hệ thống Nhà nước, kể cả chuyên gia quốc tế cùng tham gia. Điều này cũng nên được thực hiện khi thành lập hội đồng thẩm định.

“Tất cả các hợp đồng tư nhân đều được làm rất kỹ, rất chặt chẽ vì đó là tiền túi họ bỏ ra. Ngược lại, với các dự án của Nhà nước nhiều khi “tiền không đi liền khúc ruột” của những người làm tại những vị trí quản lý đó vì thế mà họ đã không ý thức, cũng như chưa làm hết trách hiện của mình.

Nếu quy định rõ như vậy sẽ không còn tình trạng trước thì đổ lỗi cho cơ chế, sau lại đổ lỗi cho quy trình nữa. Quy định rõ trách nhiệm thì những người làm quy trình, những người quyết định cuối cùng theo quy trình đều phải có trách nhiệm trên cương vị mình đảm nhận nếu để xảy ra những sai lầm, gây thất thoát cho ngân sách”, vị chuyên gia tâm huyết.

Về trách nhiệm của người ra đề bài, theo bà Phạm Chi Lan, luật mới đề cập tới quy trình nhưng chưa quy định rõ trách nhiệm của người ra đầu bài. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp, nhà đầu tư than rằng không dám tham gia vì không rõ đầu bài.

Trách nhiệm người ra đề bài

Lấy ví dụ từ dự án cao tốc Bắc – Nam, bà Lan cho biết nghị quyết của Quốc hội ban hành từ cuối 2017 đã duyệt 11 gói thầu trong đó ba gói thầu là dùng vốn ngân sách, 8 gói dự án kêu gọi xã hội hóa nhưng còn quá chung chung chưa rõ cụ thể đầu bài như thế nào.

Điển hình là với 8 đoạn PPP nhưng cũng chưa nói rõ cụ thể PPP là theo hình thức nào, yêu cầu cụ thể về vốn, kỹ thuật, tiến độ ra sao…?

Đến tháng 4/2019, Bộ GTVT vẫn còn điều chỉnh một số quy định, chưa hoàn thiện các tiêu chuẩn, tiêu chí cụ thể. Và vào tháng 8/2019, đã bắt đầu sơ tuyển.

“Những quyết định điều chỉnh được đưa ra gần như ở phút chót. Nếu nhà đầu tư chân chính, trong 3 tháng không thể đủ thời gian cho họ chuẩn bị, bàn bạc để đi đến quyết định hợp danh, hợp vốn. Nhà đầu tư Nhật khi muốn đầu tư một dự án nào họ bỏ cả năm trời để nghiên cứu, xem xét, đánh giá mới quyết định có đầu tư hay không.

Như vậy, dù nhà đầu tư trong nước hay nước ngoài cũng phải có đủ thời gian để nhà đầu tư đánh giá được khả năng tham gia và cần đầu tư thế nào cho đảm bảo kỹ thuật và phải đầu tư bao nhiêu để đảm bảo hiệu quả kinh tế thì nhà đầu tư mới dám tham gia.

Nếu không đảm bảo những yếu tố đó, chỉ có những đơn vị có mối quan hệ tốt hoặc có những kênh có thể bảo đảm được lợi ích cho họ sau này họ mới dám làm hoặc chỉ có những nhà đầu tư như Bộ GTVT công bố chủ yếu là nhà đầu từ Trung Quốc”, chuyên gia Phạm Chi Lan nhấn mạnh.

Theo Hoài An (ghi)/ Đất Việt

https://baodatviet.vn/dien-dan-tri-thuc/ba-pham-chi-lan-ro-trach-nhiem-loai-benh-dung-quy-trinh-3386597/

 

 

 

 

Chuyên gia với Truyền thông Thể chế